Trong cuộc sống hằng ngày chúng ta thường biết đến các ấn phẩm nhật báo như báo giấy, báo mạng, tạp chí cung cấp các thông tin liên quan đến đời sống, xã hội và khoa học kỹ thuật dưới dạng dễ hiểu, mọi người đều dễ dàng nắm bắt khi đọc. Cộng đồng khoa học giao tiếp với nhau bằng các thuật ngữ riêng trong từng chuyên ngành và từ đó cũng có các báo cáo khoa học ra đời dưới hình thức tạp chí, kỷ yếu hội nghị, thư gửi tòa soạn, bài báo tổng quan, sách… Các vấn đề được trình bày trong văn bản báo cáo khoa học thông thường cần theo một khuôn mẫu logic. Ví dụ: một bài báo cần có tiêu đề, tác giả, giới thiệu (Introduction), phương pháp nghiên cứu (Methods), Kết quả (Results), Bàn luận (Discussion), Kết luận (Conclusion). Mục tiêu của bố cục này nhằm giúp người đọc hiểu được thí nghiệm tác giả làm, mục tiêu của các thí nghiệm giải quyết vấn đề cốt lõi gì, và có thể đánh giá, tin cậy được vào nghiên cứu mà tác giả báo cáo.‌

Ban đầu khi ngành in ấn xuất bản còn chưa phát triển, các nhà khoa học thường gửi các phát kiến của mình dưới dạng bản thảo đến các viện hàn lâm, hoàng gia… Sau này bắt đầu có xuất bản báo giấy ra đời. Có thể nói rằng tạp chí khoa học chính thống đầu tiên là Philosophical Transactions of the Royal Society, ra đời năm 1665 và tiếp tục tồn tại đến nay. Sau đó một loạt các tạp chí ra đời vào thế kỷ 18, khoảng hơn 1000 tạp chí, và con số tăng lạm phát cho đến nay (https://en.wikipedia.org/wiki/Scientific_journal). Từ nữa sau thế kỷ 20, hình thức đánh giá ngang hàng (peer reviewed) dần trở thành chuẩn mực trong các tạp chí khoa học nghiêm túc. Khi các hoạt động xuất bản chủ yếu trên giấy in, việc chờ đợi một ấn phẩm được đăng cũng như xuất bản mất khoảng thời gian vài tháng thậm chí sửa đi sửa lại có thể hơn cả năm. Sự ra đời của internet và xuất bản điện tử đã đẩy nhanh hoạt động bình duyệt, xuất bản khoa học, cũng như gia tăng sự tiếp cận đối với các ấn phẩm; đây là một bước tiến ngoạn mục, thúc đẩy nền văn minh nhân loại tiến một bước dài. Thời gian để tri thức nhân loại tăng gấp đôi ngày càng được rút ngắn, song hành cũng kỹ năng sống còn của mỗi cá nhân cần được nâng cao để thích nghi với xã hội tri thức.

‌Khi hoạt động xuất bản diễn ra rộng rãi, không chỉ là từng tạp chí (journal) do hiệp hội hoặc viện hàn lâm lập ra; các nhà xuất bản bắt đầu xuất hiện và tăng trưởng về quy mô, trở thành các công ty, tập đoàn xuất bản lớn, sở hữu hàng trăm tạp chí. Một số cái tên lớn là các nhà xuất bản gạo cội, có uy tín mà chúng ta cần nhớ: Nature, Cell, Science, Elsevier, Springer (đã được mua bởi Nature), Wiley, Taylor & Francis… là những nhà xuất bản với hệ thống bài bản, có uy tín trong nhiều ngành.‌

Các hiệp hội lớn của từng ngành thường phát triển hoạt động kinh doanh xuất bản của riêng họ, ít khi dùng chung hệ thống với các nhà xuất bản kể trên. Ngành hóa, dược có ACS, ngành vi sinh có ASM, đó là những cái tên nổi bật mà mỗi người nghiên cứu trong ngành đều mong muốn sự nghiệp được một vài lần có mặt ở đó. Thông thường việc bình duyệt vào các tạp chí thuộc chuyên ngành cực kỳ khắc khe, các hiệp hội này là nơi tập hợp chuyên gia trong ngành, họ hiểu được bản thảo nào là đúng chuyên ngành và ai là chuyên gia của hướng nghiên cứu tương ứng. Do đó, có thể đăng ở tạp chí impact factor cỡ ~2-3 thuộc các tạp chí này đã là một điều khó khăn; trường hợp này có thể cũng bài đó, tác giả có thể đăng được ở IF 4-5, nhưng là một tạp chí không thuộc hiệp hội, nằm ở chuyên ngành rộng hoặc hơi “out-of-scope” so với chuyên ngành. Có thể nói rằng, việc xuất bản ở đâu thường chỉ người trong ngành mới hiểu và thấm được, không thể chỉ dựa vào IF để đánh giá, mặc dù nó vẫn được công nhận rộng rãi và sử dụng trong hệ thống khen thưởng ở nhiều nơi.‌

Tạp chí, hay tập san khoa học thường có số ra theo tháng, quý, năm… tùy vào xu hướng của ban biên tập. Tuy nhiên, với sự phát triển của internet, việc công bố dần trở nên cấp thời, các cập nhật sau bình duyệt thường được nhà xuất bản đăng bản online trước khi tiến hành in định kỳ. Truy cập các báo cáo hiện tại đa phần diễn ra toàn cầu, dễ dàng, tiện dụng qua website và các cơ sở dữ liệu trực tuyến, vì vậy việc xuất bản giấy dần không còn quan trọng. Một số nhà xuất bản chuyển sang không in bản giấy, hoặc chỉ in theo yêu cầu.‌

Có nhiều loại bài được công bố trên tạp chí, với các khái niệm và tên gọi có phần khác nhau tùy theo nhà xuất bản, nhưng nhìn chung gồm một số loại thường gặp như sau:

  • Original paper/ Original article/ Article: bài nghiên cứu gốc, thường có đầy đủ introduction (đặt vấn đề), Methods (phương pháp), Results (kết quả), Discussion (bàn luận), Conclusion (kết luận).
  • Review paper: bài báo tổng quan, thông thường được hình thành từ việc tra cứu, tổng hợp tài liệu của tác giả.
    • Litterature review
    • Systematic review:
  • Comments
  • Letter to Editorial boards
  • Opinions/ Perspectives/ Hypotheisis
  • Previews
  • Case Report/ Serial cases report

Leave a Reply